Παντού γύρω μας μιλούν για ευγνωμοσύνη. Στα περιοδικά, στα προγράμματα αυτοβελτίωσης, ακόμα και στις κούπες του καφέ μας. Τρία πράγματα την ημέρα για τα οποία είμαστε ευγνώμονες και όλα θα πάνε καλά. Όμως η ιστορικός των συναισθημάτων Τίφανι Ουάτ Σμιθ προειδοποιεί: η ευγνωμοσύνη δεν είναι πάντα αθώα.
Πίσω από κάθε «ευχαριστώ» κρύβεται συχνά μια πιο σκοτεινή πραγματικότητα. Εξουσία, υποχρέωση, κοινωνικός έλεγχος. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο ψυχολόγος Γουίλιαμ ΜακΝτάγκαλ είχε καταλάβει κάτι που σήμερα ξεχνάμε: η ευγνωμοσύνη φέρει μέσα της την αίσθηση της εξάρτησης, ακόμα και της μειονεξίας απέναντι στον ευεργέτη.
Οι Ιάπωνες έχουν μια φράση για αυτό: *arigata-meiwaku*. Περιγράφει τη δυσφορία που νιώθεις όταν πρέπει να είσαι ευγνώμων για κάτι που δεν ζήτησες ποτέ. Ένα συναίσθημα που δείχνει πως η ευγνωμοσύνη μπορεί να γίνει βάρος αντί για χαρά.
Όταν η ευγνωμοσύνη γίνεται όπλο
Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα όπου η απαίτηση για ευγνωμοσύνη χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο εξουσίας. Ο Νιγηριανός μαθητής Εγιο Εκπένιον Εγιο Β’ στη Βρετανία του 19ου αιώνα ζήτησε να επιστρέψει στην πατρίδα του λόγω ασθένειας. Ο βρετανικός Τύπος τον καταδίκασε δημόσια ως «αχάριστο».
Το ίδιο συμβαίνει και σήμερα. Οι πρόσφυγες πιέζονται να δείχνουν «ευγνωμοσύνη» για το άσυλο, λες και δεν είναι δικαίωμά τους αλλά χάρη που οφείλουν να ξεπληρώσουν με σιωπή. Η συγγραφέας Ντίνα Ναγερί το περιγράφει ξεκάθαρα στο βιβλίο της για τους «αχάριστους» πρόσφυγες.
Η τοξική θετικότητα
Η υπερβολική προβολή της ευγνωμοσύνης οδηγεί σε αυτό που οι ψychολόγοι αποκαλούν «τοξική θετικότητα». Την άρνηση των αρνητικών συναισθημάτων στο όνομα της αισιοδοξίας. Γυναίκες σε βλαπτικές σχέσεις πείθονται ότι χρωστούν ευγνωμοσύνη στον σύντροφό τους, εγκλωβιζόμενες ακόμα περισσότερο.
Η Σμιθ δεν αμφισβητεί την αξία της ευγνωμοσύνης. Απλά καλεί σε έναν πιο ώριμο τρόπο κατανόησής της. Η γνήσια ευγνωμοσύνη πρέπει να προκύπτει ελεύθερα, χωρίς εξαναγκασμό. Όπως είπε ο Μάλκολμ Χ: «Πώς μπορείς να ευχαριστήσεις κάποιον για κάτι που ήταν ήδη δικό σου δικαίωμα;».
Ίσως κάθε «ευχαριστώ» να χρειάζεται τα όριά του. Η απελευθέρωση από την αιώνια ευγνωμοσύνη δεν σημαίνει αγνωμοσύνη. Σημαίνει ισορροπία.
